Australië wordt vaak beschreven als een eiland of een continent eiland. Beide beschrijvingen kloppen niet, het is geen eiland omdat het gebied aan alle kanten omringd is door oceanische korst en elk continent is een continenteiland omdat het omringd is door oceanische korst. Wanneer je deze definitie verder trekt is Madagascar ook een continent omdat het eiland aan alle kanten door oceanische korst wordt omringd.

Wat is een continent?

Een continent is opgebouwd uit continentale korst met één of meerdere shield of kraton. Een shield of kraton is een relatief starre en immobiele gebied bestaande uit continentale delen van de aardkorst met een zeer hoge ouderdom van 3000 tot 4400 miljoen jaar oud. Continentale korst heeft een dichtheid van 2,7 gram per kubieke centimeter met een dikte van 25 tot 70 km. Dat is lichter dan oceanische korst (3,3 gram per kubieke centimeter) en dikker (7-10km). Continentale korst bestaat voornamelijk uit granieten en oceanische korst uit basalten.
De randen van een continent zijn passief of actief. Het verschil is dat bij een passieve continentrand de geologische processen minder uitsprekend en actief zijn. Deze zijn beperkt tot sedimentatie en erosie. De continentale shelf, de voortzetting van het continent onder water, kan honderden kilometers breed zijn. Passieve continentranden begrenzen een oceanisch bekken waar oceanische korst bij het geologische proces rifting is gevormd. Door dit proces wordt het bekken groter.

Rifting

De eerste fase van rifting is het opbreken van een continent. Het idee bestaat dat dit komt door de aanwezigheid van hotspots onder een continent wat druk veroorzaakt. Hierdoor wordt het continent omhoog gedrukt waarbij scheuren ontstaan. Deze scheuren of riftzones ontstaan vaak op zwakke plaatsen zoals bij een sutuur waar ooit twee platen in het proces van subductie zijn samengekomen. Voorbeelden in Australië zijn de Darling Fault en de Stirling Range. Beide zijn ontstaan bij een continent botsing en de zone is in de geologische geschiedenis van Australië regelmatig gereactiveerd. Later is op beide plaatsen een riftzone gevormd.

Subductie

Bij een actieve continentrand vindt gebergtevorming en vulkanisme plaats. Dit zijn de plaatsen platen botsen, dit kan continent-continent botsing zijn zoals tussen Afrika en Europa of continent-oceaan botsing zoals rond de Grote Oceaan. Door de processen bij een actieve continentrand neemt een continent in grootte toe.

Australië

Australië wijkt hier niet van af, het continent ten westen van de lijn Adelaide-Cairns bestaat voor 90% uit cratons. De west, zuid en oostkust van het Australische continent zijn passieve continentranden, de noordkant van het continent is een actieve continentrand waar subductie plaatsvind. Het eiland Papua New Guinea maakt deel uit van het Australische continent en is gescheiden van het land Australië door de ondiepe Golf van Carpentaria, Arafura Sea en Timor Sea. Aan de noordkant van Papua New Guinea is een subductie zone waar een continent-oceaan botsing plaatsvindt. Hier schuift de oceanische plaat onder het continent. Aan de zuidkant van Indonesische Archipel is een subductie zone in de Timor Sea waar een overgangsvorm van een continent-continent en een continent-oceaan botsing aanwezig is. Op het moment verdwijnt daar de continentale shelf van het Australische continent onder de Banda Sea en onder de Indonesische Archipel. Het is de vraag hoelang dit doorgaat, het is te verwachten dat in de toekomst de oceanische plaat van de Banda Sea onder Australische gaat schuiven. Dit komt omdat de dichtheid van oceanische korst groter is dan van de continentale korst.

Australië is nu een volledig geïsoleerd continent, dit is niet altijd zo geweest en zal het ook niet altijd zijn. Australië heeft honderden miljoenen jaren lang vastgezeten aan Antarctica, India, Africa en Zuid-Amerika. Pas 43 miljoen jaar geleden is Australië geïsoleerd geraakt van Antarctica en begonnen aan zijn opmars naar het noorden. Over miljoenen jaren zal Australië botsen met de zuidoost kant van Azië of er langs glijden.

Het oudste gesteente in Australië heeft naar schatting een leeftijd van meer dan 2500 miljoen jaar oud. Dit gesteente bevindt zich in drie geïsoleerde kratons, de Yilgarn en Pilbara kratons in Western Australia en de Gawler kraton in de Eyre Peninsula van South Australia. De Yilgarn is de grootste van de drie en is noord-zuid circa 1000 km lang van Esperance tot aan de Murchison river in het noorden. Oost-west meet de Yilgarn circa 600 km en loopt van Fraser Range tot aan de Darling Range bij Perth.
In de periode van 2200 tot 1600 miljoen jaar geleden zijn de Pilbara en de Yilgarn kratons samengekomen. In het noorden is de Kimberley kraton samengekomen met gesteenten die nu deel uitmaken van grote delen van Northern Territory, van Tennant Creek in het zuiden tot aan Mount Isa in het oosten. In zijn geheel zijn er vier periode van gebergte vorming (orogenese) rond deze kratons te onderscheiden. In dezelfde tijd is de Gawler kraton toegenomen in grootte door de botsing met gesteenten van Broken Hill en Flinders Range. Het geheel van deze kratons vormt nu het framework van het huidige centraal en west Australië.

In de periode van 1300 tot 1100 miljoen jaar geleden is oer-Australië samen met Antarctica, India en de kraton van Noord Amerika het super-continent Rodinia gaan vormen. Alaska lag in deze tijd waarschijnlijk waar nu Queensland is en de westkust van VS lag op de plaats van de huidige oost Australische kust. Aan de noordkant heeft zich het huidige noord China bevonden. Het geheel moet vlak bij de zuid pool hebben gelegen omdat er gletsjer sporen zijn gevonden in de gesteenten van de Finders Range tot aan de Kimberleys.

Rond 750 miljoen geleden is Rodinia opgesplitst. Aan de oostkant van oer-Australië is de noord Amerikaanse kraton afgesplitst langs een riftzone welke nog steeds in het landschap is terug te vinden en bekend staat als de Tasman lijn. Het is in Australië de meest oostelijke locatie van Pre-Cambrian rocks. In deze tijd was er oostelijk van deze lijn alleen water van een oceaan die sindsdien is uitgegroeid tot de Grote Oceaan. Wat overbleef van Rodinia is de huidige kern van Australië, India en verder oostelijk Antarctica. Tussen 750 en 500 miljoen jaar geleden zijn fragmenten van het huidige Afrika en Zuid Amerika in de buurt van dit Rodinia fragment gekomen. Hieruit is een nieuw super continent ontstaan welke we nu Gondwana noemen.
Dit is allemaal afgeleid uit de grote Geologische overeenkomst van Australië, Antarctica, India, zuidelijke Afrika en Noord Amerika. De gesteenten uit de Albany regio van Western Australia vertonen grote overeenkomst in chemie en ouderdom met de kust van Antarctica en delen van centraal India. De gebande ijzerformaties in Hamersley (Western Australia) zijn van de zelfde ouderdom en type als Transvaal in zuid Afrika en Abitibi in Canada. Wanneer de verschillende delen tegen elkaar aan gelegd worden passen ze perfect in geologische structuur, ouderdom en chemie.
Het super-continent Gondwana heeft bestaan van 520 miljoen jaar tot aan 180 miljoen jaar geleden. In deze tijd vormde het huidige Australië de noordelijke rand van Gondwana. Westelijk van Australië lag land dat zich nu in de Himalaya bevindt op een diepte van 30km. Het maakte ooit deel uit van het subcontinent India.

Grote delen van de Australische kratons zijn in de 340 miljoen van het bestaan van Gondwana nooit door een zee overstroomd geweest, het land moet er oud en zwaar geërodeerd hebben uitgezien met minimaal reliëf. Het is geen woestijnlandschap geweest omdat het gebied in de gematigde breedte lag en er kwam uitgestrekte heide en turf gebieden voor. Deze gebieden zijn de steenkoolvelden van Australië. Later is het gebied droger en warmer geworden. Vreemd genoeg was dit ook de tijd dat de zuidpool vlakbij Bourke in New South Wales heeft gelegen. Aan de oostkant van Australië lagen diepe oceanische bekkens gescheiden door bogen van vulkanische eilanden van het vaste land van Australië. De vulkanische eilanden zijn daar ontstaan door de aanwezigheid van de subductiezone. In de loop der tijden schoof de subductiezone langzaam op naar het oosten, weg van het continent, nieuwe vulkanische eiland bogen werden gevormd en de oude werden een met de oostkust van Australië. Deze vulkanische afzettingen vormen nu de basis van het Australische continent oostelijk van de Tasman Lijn.

Opbreken van Gondwana

Het ontstaan van een riftzone, 154 miljoen jaar geleden, in het uiterste noordwesten van Australië zijn de eerste tekenen van het opbreken van Gondwana. Rond 120 miljoen jaar geleden was langs de gehele westkust van het huidige Australië een riftzone aanwezig. Aan de oostkant is 84 miljoen jaar geleden een riftzone op de plaats van het huidige Tasmanië ontstaan, deze opende zich langzaam naar het noorden toe opende. De Coral Sea is 56 miljoen jaar gevormd waarbij het Queensland onderzeese plateau is losgeraakt van de noordoost kust van Queensland. Het opbreken aan de oostkant van het continent is doorgegaan tot 43 miljoen jaar geleden. Op dit moment is Geologische veel veranderd in de Indische en grote oceaan.
• Voor het moment van 43 miljoen jaar geleden was de plaatbeweging van de grote oceaan op een noordwestelijke koers. Daarna is de beweging van deze plaat meer oost-west geworden.
• De plaat van Australië en India zijn weer één geworden met een overwegende noord-zuid plaatbeweging. Hierdoor is de scheiding tussen Australië en Antarctica een feit aan het worden en raakte Australië geheel geïsoleerd van de andere continenten.
• Antarctica begon af te koelen en Australië begon aan zijn opmars naar de evenaar.
De riftzone tussen Antarctica en Australië is 99 miljoen jaar gelden ontstaan en de beide continenten waren 84 miljoen jaar geleden bijna geheel gescheiden. Alleen bij Tasmanië zaten beide continteten nog aan elkaar vast tot 43 miljoen jaar geleden en de Australische plaatbeweging een noordelijke koers is gaan volgen.

Vulkanisme in oost Australië

In deze tijd waren grote delen van het Australische continent bedekt met gematigde regenwouden, deze zijn later vervangen door Eucalyptus bossen. De vulkanische eilandbogen aan de oostkant van Australië verdwenen onder water en 70 miljoen jaar geleden begon een periode van basaltisch vulkanisme op oostelijke deel van het continent. De restanten van dit vulkanisme vinden we nog terug in het kustgebergte en waterscheiding van oost Australië. De Tablelands van Queensland zijn door dit vulkanisme gevormd. Deze periode is nog niet afgelopen en het zuidoosten van Australië kan nog steeds rekenen op vulkaan uitbarstingen. Dit vulkanisme heeft ook positieve kanten, oost Australië dankt zijn vruchtbare bodem hieraan.
Het vulkanisme heeft twee verschijningsvormen, namelijk met een centrale vulkaan en in de vorm van uitgebreide lavavelden. De centrale vulkanen zijn het oudst en in het noorden en worden naar het zuiden steeds jonger, in leeftijd hebben ze een grote overeenkomst met de Tasman en Lord Howe seamounts in de Tasman Sea. Ze zijn naar alle waarschijnlijk gevormd door een hotspot. De zuidwaartse verplaatsing van het centrale vulkanisme is zo goed als gelijk aan de snelheid van de Australische plaat, namelijk 67 mm/jaar. De uitbarstingen van de lavavelden hebben voornamelijk tussen de 60 en 20 miljoen gelkeden plaatsgevonden en wel oostelijk of net op de waterscheiding. De jongste zijn van 13000 jaar geleden in noord Queensland en 4600 jaar geleden in South Australië.

Opmars naar de evenaar

In de opmars naar het noorden bestanden grote delen van West Australië uit uitgestrekte vlak land waarbij de erosieafvoer zowel naar het westen als naar het zuiden plaatsvond. De rivierdalen die hierdoor gevormd zijn, zijn langzamerhand regelmatig door zeespiegel stijgingen verdronken en opgevuld door ondiepe mariene afzettingen. Nu vormen ze ketens van zoutmeren. Het gehele continent had een koel klimaat afgewisseld door warmere en koudere perioden. Op diverse plaatsen kwamen uitgestrekte veen gebieden voor. De klimaat reconstructie heeft plaatsgevonden door pollenonderzoek.
Circa 15 miljoen jaar geleden heeft er een grote omslag in het Australische klimaat plaatsgevonden, het werd veel droger. De jaarlijkse neerslag liep terug naar 1000-1500 mm/jaar, wat veel te weinig is voor uitgestrekte regenwouden. Er kwamen meer planten die typische zijn voor droge bossen en velden, verder een droog en een nat seizoen. Deze droge periode is met een onderbreking van 5 – 2 miljoen jaar geleden nog steeds niet afgelopen. Deze korte natte onderbreking heeft de grotten in de Nullarbor plain en de regenwouden in zuidoost Australië gevormd.